Marcel: “In Nederland zijn we het erover eens dat het zorgstelsel enorm complex is geworden. Als antwoord daarop zijn twee stromingen ontstaan. De ene vindt dat we die complexiteit moeten omarmen. Als er iets moet veranderen, stapelen we die wijziging op de bestaande complexiteit. De andere school zegt: we moeten het stelsel ingrijpend anders inrichten.

Ik was benieuwd naar de vraag: Als Nederland accepteert dat het op een andere manier moet, wat komt daar dan bij kijken? Finland heeft in 2023 een grote stelselwijziging geïnitieerd. Ik wilde weten welke ervaringen ze de afgelopen twee jaar hebben opgedaan.”   

Tot 2022 waren de 309 Finse gemeenten verantwoordelijk voor de organisatie van zorg voor hun inwoners. Vanwege het vaak grote oppervlak en lage inwoneraantal, lukte het veel gemeenten niet om hun zorg efficiënt te organiseren. Dat zorgde voor kwaliteitsissues en ongelijkheid tussen gemeenten. Daarom werd in 2023 de grote SOTE-hervorming doorgevoerd. Er kwamen 21 zorg- en welzijnsregio’s die verantwoordelijk zijn voor de organisatie en inkoop van het complete pakket: van huisartsenzorg en ziekenhuizen tot ouderenzorg, jeugdzorg en sociale diensten. De regio’s krijgen hiervoor budget op basis van parameters zoals inwoneraantal en specifieke zorgbehoefte.

In veel opzichten is het uitgestrekte en dunbevolkte Finland de tegenpool van ons land. Wat hoopte je daar te leren wat van praktisch nut is voor onze zorg?

Marcel: “Zeker. De Finnen zijn natuurlijk pas twee jaar onderweg. Niet elke regio is al even ver, en niet alles gaat vlekkeloos. Hoe zorg je bijvoorbeeld dat de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg per regio gelijk oplopen? Maar als het gaat om de reductie van systemen, dan hebben ze daar een enorme slag in gemaakt. Ik was onder de indruk van de eenvoud en ambitie van hun grote SOTE-hervorming. In gesprekken met mensen van Western Uusimaa – een van de zorg- en welzijnsregio’s – merkte ik dat ze een heel duidelijk doel voor ogen hebben, en een roadmap om daar te komen.”

Heb je de indruk dat de Finse stelselwijziging succesvol is?

Marcel: “In elk geval twee dingen. In de eerste plaats hebben ze mensen uit de private sector ingehuurd om de stelselwijziging te organiseren. Die hebben ervaring met dit soort complexe processen en zijn wat minder ontvankelijk voor allerlei bezwaren en gevoeligheden. Die gaan gewoon gas geven.

Ten tweede zijn de Finnen heel ver met het gebruik van digitalisering en AI. Er is één centraal patiëntensysteem. Daarin wordt iedereen op dezelfde manier gevolgd, van wieg tot graf. Geweldig. Iedere zorgverlener kijkt naar dezelfde waarheid in dat ene systeem, van de huisarts en de tandarts tot het ziekenhuis. Dat zorgt voor zoveel snelheid en eenduidigheid.

Ik besef dat we dat spannend vinden met het oog op de privacy. Maar als je die goed borgt, levert het enorme voordelen op. Je kunt ook veel beter AI inzetten als je alle data gestandaardiseerd hebt, in plaats van versnipperd in allerlei systemen. Onderzoekers gebruiken de landelijke zorgdata bijvoorbeeld voor de ontwikkeling van voorspellende modellen. Daarmee kan de zorgvraag in ziekenhuizen beter worden ingeschat. De risico’s op aandoeningen zoals longkanker en hartziekten worden ook in kaart gebracht, zodat je proactief zorg kunt verlenen. Dat werkt omdat ze het gewoon zijn gaan dóén.”

Wat is het geheim van dat succes denk jij?

Marcel: “Sterker nog: ik weet zeker dat het ook in Nederland kan. De Finse context is misschien anders, maar het uitgangspunt is hetzelfde: er is een zorgsysteem dat ingewikkeld en inefficiënt is geworden, en dat naar de toekomst niet houdbaar is. We moeten dus terug naar de basis en het helemaal opnieuw inrichten. Dat betekent wel dat je afscheid moet nemen van datgene wat overdreven geïnstitutionaliseerd is.

Als het gaat over de infrastructuur in Finland; daar heb je niet te maken met de Nederlandse Zorgautoriteit, met het Zorginstituut Nederland, met allerlei beroepsoefenaren en hun protocollen… Het is veel basaler. En in die basaliteit zit de oplossing. We moeten terug naar de essentie dat mensen in de zorg ook heel goed zelf kunnen nadenken.”

De Finse situatie is op een aantal punten wezenlijk anders dan de Nederlandse. Denk je dat zo’n systeemomslag ook in Nederland mogelijk is?

Marcel: “Absoluut. Maximaal. Maar we lopen in Nederland achter akkoorden als GALA aan, terwijl partijen in Den Haag aan alle kanten willen bezuinigen op de zorg. Waar brengt dat ons? Op een gegeven moment komt er een punt dat je zegt: wij hebben gewoon een drastische verandering door te maken. En ik wil een pleitbezorger zijn van die grote verandering, want ik denk dat het hopeloos vastloopt.

Wat we nodig hebben is een vergezicht dat je het zorgsysteem zoveel simpeler kunt maken, en een goede regievoerder vanuit VWS die doorzettingsmacht heeft. Iemand die tegen die heilige huisjes kan schoppen. Niet als doel, maar als middel om uiteindelijk beweging te forceren.”

Dat is wel schoppen tegen heilige huisjes…

Marcel: “De zorg moet gewoon aan de slag. Dóén. Als ik bestuurders spreek… Het huidige zorgstelsel werkt verlammend. Iedereen hobbelt achter de bekostigingstitels aan zonder zich af te vragen of daar nog iets van visie achter zit. Bedrijfsvoering wordt vaak als niets anders dan een kostenpost gezien. Er wordt nog veel gestuurd op basis van een begroting, het voldoen aan allerlei ‘checkboxen’ van verzekeraars en zorgkantoren, zelfgecreëerde protocollen en richtlijnen, in plaats van een visie. Er is nauwelijks ruimte om het experiment aan te gaan.

Ga bij de poorten van de universiteit staan, haal een paar slimme jongeren binnen die met een heel andere blik naar jouw bedrijfsvoering kijken. Creëer ruimte voor jezelf. Pak een percentage van je budget, room dat af, stop het in je bedrijfsvoering en kijk wat er gebeurt. Ga het moeilijke gesprek aan met je raad van toezicht. Laat je inspireren door andere sectoren. Ik had een gesprek bij Bol; die zijn zo ver in hun digitalisering en infrastructuur. Hoe kun je die koppelen aan de zorg? Je moet zorgen dat je loskomt van incidentensturing en aan de zorg van de toekomst gaat werken.”

Wat kan de sector morgen zelf doen om die verandering op gang te brengen?

Marcel: “Twee dingen. Ten eerste ben ik gesterkt in mijn overtuiging dat een grote stelselwijziging wél mogelijk is, ondanks de scepsis en bezwaren die we in Nederland vaak horen. En twee: het belang van eenvoud, ook in de dagelijkse praktijk. Je hoeft niet alles groot op te tuigen. Dat probeer ik ook binnen AAG voor te leven.”

Tot slot: welk leerpunt voor jezelf heb je uit Finland mee naar huis genomen?